ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ፡ ወደ ጠፈር ያመራች የመጀመሪያዋ ሴት ፤ የሕይወት ታሪክ

በዓለማችን የጠፈር ምርምር ታሪክ ውስጥ ስሟ በወርቅ ቀለም ከሚጻፍላቸው እና ወደ ጠፈር በመጓዝ የመጀመሪያዋ ሴት በመሆን የማይደገም ታሪክ የሰራችው ሩሲያዊቷ (የቀድሞዋ ሶቪየት ህብረት) ጠፈርተኛ ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ ናት። ጁን 16 ቀን 1963 (እ.ኤ.አ) 'ቮስቶክ 6' በተሰኘው የጠፈር መንኮራኩር ምድርን ለቃ ወደ ጠፈር በመምጠቅ ይህንን ድንቅ እና ታሪካዊ ክንውን ልታሳካ ችላለች። የሷ ጉዞ በሳይንሱ ዓለም የሴቶችን አቅም ከማሳየቱም በላይ፣ በወቅቱ በነበረው የአሜሪካ እና የሶቪየት ህብረት የጠፈር ሽሚያ ውስጥ ለሶቪየት ህብረት ትልቅ የፖለቲካ ድል ነበር።

የልጅነት ህይወት እና አስተዳደግ

ቫለንቲና ቭላዲሚሮቭና ቴሬሽኮቫ ማርች 6 ቀን 1937 በሩሲያ ያሮስላቭል ክልል ውስጥ በምትገኝ 'ማስሌኒኮቮ' በምትባል አንዲት አነስተኛ መንደር ውስጥ ተወለደች። የተወለደችው እጅግ ዝቅተኛ ገቢ ካለው የገበሬ ቤተሰብ ውስጥ ነበር። አባቷ ቭላዲሚር ቴሬሽኮቭ የትራክተር ሹፌር የነበሩ ሲሆን፣ በሚያሳዝን ሁኔታ ቫለንቲና የሁለት ዓመት ህጻን እያለች በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ወቅት በፊንላንድ ግንባር ላይ ተሰውተዋል። እናቷ ኤሌና ቴሬሽኮቫ ደግሞ የቤተሰቡን ኃላፊነት በመውሰድ በጨርቃጨርቅ ፋብሪካ ውስጥ በሰራተኛነት ተቀጥረው ሶስት ልጆቻቸውን ብቻቸውን አሳድገዋል።

ቫለንቲና ትምህርት የጀመረችው በ1945 በስምንት ዓመቷ ነበር። ነገር ግን በቤተሰቧ ላይ በነበረው የኢኮኖሚ ችግር ምክንያት በ1953 በ16 ዓመቷ መደበኛ ትምህርቷን ለማቋረጥ ተገደደች። ትምህርቷን ብታቋርጥም እናቷን ለመርዳት እና ራሷን ለማስተዳደር በጎማ ፋብሪካ፣ በኋላም በጨርቃጨርቅ ፋብሪካ ውስጥ በስፌት ማሽን ኦፕሬተርነት መስራት ጀመረች። ይሁን እንጂ የትምህርት ፍላጎቷ ስላልጠፋ በስራ ላይ እያለች በርቀት ትምህርቷን ቀጥላ ነበር።

በዚህ የፋብሪካ ስራ ህይወቷ ውስጥ እያለች፣ ቫለንቲና በትርፍ ጊዜዋ በፓራሹት የመዝለል (skydiving) ስፖርት ላይ ከፍተኛ ፍቅር አደረባት። በሜይ 1959 በ22 ዓመቷ በአካባቢዋ በሚገኝ 'ያሮስላቭል ኤር ስፖርትስ ክለብ' ውስጥ የመጀመሪያዋን የፓራሹት ዝላይ አደረገች። ይህ የትርፍ ጊዜ ማሳለፊያ ፍላጎቷ ወደ 150 ለሚጠጉ ጊዜያት በፓራሹት እንድትዘል ያደረጋት ሲሆን፣ ሳታስበው የህይወቷን አቅጣጫ ሙሉ በሙሉ ቀይሮ ወደ ጠፈር እንድታመራ ትልቁን በር ከፍቶላታል።

የጠፈር ፉክክር እና የምልመላ ሂደት

በ1960ዎቹ መጀመሪያ ላይ አሜሪካ እና ሶቪየት ህብረት በቀዝቃዛው ጦርነት ውስጥ ነበሩ። ይህ ፉክክር በህዋ ምርምር ዘርፍም እጅግ ተጋግሎ ነበር። በኤፕሪል 1961 የሶቪየት ህብረት ጠፈርተኛ የሆነው ዩሪ ጋጋሪን ወደ ጠፈር የመጀመሪያው ሰው ሆኖ መጓዙን ተከትሎ፣ የሶቪየት የጠፈር ፕሮግራም ዋና ዲዛይነር የነበሩት ሰርጌይ ኮሮልዮቭ ቀጣዩ ኢላማቸው የመጀመሪያዋን ሴት ወደ ጠፈር መላክ ሆነ። ይህ ሃሳብ በፍጥነት እንዲተገበር ያደረገው ደግሞ አሜሪካውያን ሴት ጠፈርተኞችን ለማሰልጠን ዝግጅት እያደረጉ ነው የሚል መረጃ ለሶቪየቶች መድረሱ ነበር።

ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ

የሶቪየት መንግስት የመጀመሪያዋ ሴት ጠፈርተኛ የሶቪየት ዜጋ እንድትሆን በመፈለግ የምልመላ ሂደቱን ጀመረ። የቫለንቲና የፓራሹት ዝላይ ልምድ እዚህ ላይ ትልቅ ጥቅም ፈጠረላት። በወቅቱ ጥቅም ላይ ይውሉ የነበሩት የ'ቮስቶክ' መንኮራኩሮች ወደ መሬት ሲመለሱ አስተራረፋቸው ከባድ ስለነበር፣ ጠፈርተኞች መሬት ከመንካታቸው ጥቂት ሰከንዶች በፊት ከመንኮራኩራቸው ላይ ተፈናጥረው በፓራሹት መዝለል ነበረባቸው። ስለዚህም ከፍተኛ የፓራሹት ልምድ ያላቸው ሴቶች ተፈላጊ ነበሩ።

በተጨማሪም እጩዋ እድሜዋ ከ30 በታች፣ ቁመቷ ከ170 ሴንቲ ሜትር በታች፣ እና ክብደቷ ከ70 ኪሎግራም በታች መሆን ነበረበት። ከቀረቡት ከ400 በላይ አመልካቾች ውስጥ በየካቲት 16 ቀን 1962 አምስት ሴቶች ሲመረጡ፣ ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ ከእነ ታትያና ኩዝኔትሶቫ፣ ኢሪና ሶሎቭዮቫ፣ ዣና ዮርኪና እና ቫለንቲና ፖኖማርዮቫ ጋር ተካታለች። ቫለንቲና ከተራ የሰራተኛ መደብ (proletariat) የመጣች መሆኗ ለሶቪየት ኮሚኒስት ፓርቲ የፕሮፓጋንዳ ፍጆታ ተመራጭ አድርጓታል።

ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ እና ተጠባባቂዎቿ (ከግራ ወደ ቀኝ) ኢሪና ሶሎቮዮቫ ፣ ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ ፣ ቫለንቲና ፖኖማርዮቫ

ከባድና ፈታኝ የጠፈር ስልጠና

አምስቱ ሴቶች ለወራት የፈጀ እጅግ ከባድ እና አካላዊ ጥንካሬን የሚጠይቅ ስልጠና አድርገዋል። ስልጠናው ክብደት አልባነትን በሚያስመስሉ (zero gravity simulator) በሆኑ አውሮፕላኖች ውስጥ መብረርን፣ ለቀናት ለብቻ ተነጥሎ የመቆየት የስነ-ልቦና ፈተናዎችን (isolation tests)፣ ከባድ የማዞር ኃይልን በሚፈጥሩ የሴንትሪፉጅ ማሽኖች ውስጥ መፈተንን፣ 120 የፓራሹት ዝላዮችን እና በጄት አውሮፕላኖች ላይ የፓይለትነት ስልጠናን ያካተተ ነበር።

ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ ምግብ መብላትን በመንኮራኩር በረራ ማስመሰያ ስልጠና ላይ ስትለማመድ

በኖቬምበር 1962 አራት እጩዎች የመጨረሻውን ፈተና በተሳካ ሁኔታ አጠናቀቁ። በዚህ ጊዜ በሶቪየት አየር ኃይል ውስጥ የሌተናንትነት የማዕረግ ሹመት ተሰጣቸው። ነገር ግን ይህ ማዕረግ የክብር ብቻ ስለነበር፣ ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ ወደ ጠፈር ስትጓዝ እንደ ወታደር ሳይሆን እንደ ሲቪል ነበር የተጓዘችው፤ በመሆኑም ወደ ጠፈር የጓዘች የመጀመሪያዋ ሲቪል ሰው የሚል ሪከርድም አስመዝግባለች።

ታሪካዊው የ'ቮስቶክ 6' ጉዞ

በመጀመሪያ የሶቪየት የጠፈር ኤጀንሲ እቅድ የነበረው ሁለት ሴቶችን በተከታታይ ቀናት በሁለት መንኮራኩሮች (ቮስቶክ 5 እና ቮስቶክ 6) ማምጠቅ ነበር። ሆኖም ይህ እቅድ በመጋቢት 1963 ተቀይሮ፣ ቮስቶክ 5ን ወንድ ጠፈርተኛ (ቫለሪ ባይኮቭስኪ) እንዲያበር እና ቮስቶክ 6 ደግሞ በአንዲት ሴት እንድትመራ ተወሰነ። ለዚህ ታሪካዊ ቦታም ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ በይፋ ተመረጠች።

ጁን 14 ቀን 1963 ቮስቶክ 5 ከባይኮቭስኪ ጋር በተሳካ ሁኔታ ተኮሰች። ከሁለት ቀናት በኋላ የ26 ዓመቷ ወጣት ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ የራሷን የጠፈር ልብስ ለብሳ በባይኮኑር ኮስሞድሮም ማምጠቂያ ጣቢያ ተገኘች። የሁለት ሰዓት ቆጠራ ከተጠናቀቀ በኋላ፣ ጁን 16 ቀን ጠዋት ላይ 'ቮስቶክ 6' መንኮራኩር ያለምንም እንከን ወደ ህዋ ተወነጨፈች።

ቮስቶክ 6 መንኮራኩር ሲመጥቅ

በጠፈር ላይ "ቻይካ" (Chaika - ትርጉሙም 'የባህር ወፍ' ማለት ነው) በሚል የመጠሪያ ኮድ ትታወቅ የነበረችው ቫለንቲና፣ በመንኮራኩሯ ውስጥ ሆና ከምድር ጋር ግንኙነት ጀመረች። የቮስቶክ 6 በረራ ሙሉ በሙሉ በራስ ሰር በኮምፒውተር የታገዘ ስለነበር፣ ቫለንቲና መንኮራኩሯን በእጅ መንዳት አላስፈለጋትም።

በጠፈር ውስጥ ለ71 ሰዓታት ከ12 ደቂቃ (ወይም ለሶስት ቀናት ያህል) ቆይታለች። በዚህ ጊዜ ውስጥ መሬትን 48 ጊዜ ዞራለች። ጉዞዋ እጅግ የተሳካ ከመሆኑም በላይ፣ በጠፈር ላይ ሳለች ከሌላኛው የቮስቶክ 5 መንኮራኩር ጋር እስከ 3 ማይልስ ርቀት ድረስ ተቀራርበው በሬዲዮ መነጋገር ችለዋል። የሷ 71 ሰዓታት ቆይታ በወቅቱ አሜሪካውያን ጠፈርተኞች በጠቅላላ በጠፈር ካሳለፉት ጊዜ የበለጠ ነበር።

ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ በበረራ ወቅት

በቆይታዋ ወቅት ቫለንቲና የሰውነትዋን ሁኔታ የሚከታተሉ መረጃዎችን መዝግባለች፤ እንዲሁም የመሬትን እና የአድማስን ፎቶግራፎች አንስታለች። እነዚህ ፎቶግራፎች በኋላ ላይ በሳይንቲስቶች የምድርን የአየር ብናኝ ንብርብሮች (aerosol layers) ለማጥናት ትልቅ ግብዓት ሆነዋል። በተጨማሪም ከሶቪየት መሪ ኒኪታ ክሩሽቼቭ ጋር በቀጥታ የቴሌቪዥን እና ሬዲዮ ስርጭት ተነጋግራለች።

ወደ መሬት መመለስ

ከሶስት ቀናት ቆይታ በኋላ ጁን 19 ቀን 1963 የቮስቶክ 6 መንኮራኩር ወደ መሬት ከባቢ አየር ተመልሳ ገባች። ቀደም ሲል እንደታቀደው፣ ቫለንቲና መንኮራኩሯ መሬት ከመንካቷ በፊት በ20,000 ጫማ ከፍታ ላይ ከመንኮራኩሯ ውስጥ ተፈናጥራ ወጥታ በፓራሹትዋ አማካኝነት በሰላም መሬት ላይ አረፈች። ይህ ጉዞ የህይወቷ ብቸኛው የጠፈር ጉዞ ሆኖ ቀረ።

ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ አቀባበል ሲደረግላት

ከእርሷ በኋላ የሶቪየት ህብረት የሴቶች የጠፈር ፕሮግራምን የበተነች ሲሆን፣ ቀጣይዋን ሴት (ስቬትላና ሳቪትስካያ) ወደ ጠፈር ለመላክ ተጨማሪ 19 ዓመታትን ጠብቃለች።

ከጉዞው በኋላ ያለው የግል እና የፖለቲካ ሕይወት

ቫለንቲና ወደ ምድር ከተመለሰች በኋላ ከፍተኛ የጀግንነት አቀባበል ተደረገላት። "የሶቪየት ህብረት ጀግና" የሚል ከፍተኛ ማዕረግ እና የሌኒን ኦርደርን ጨምሮ በርካታ ዓለም አቀፍ የክብር ሽልማቶችን አግኝታለች። በኖቬምበር 1963 ከሌላው ጠፈርተኛ አንድሪያን ኒኮላዬቭ ጋር ትዳር መሰረተች። የጋብቻ ስነ-ስርዓታቸው በወቅቱ ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናት በተገኙበት በድምቀት ተከበረ።

በሚቀጥለው ዓመት በ1964 የመጀመሪያ ልጃቸውን ኤሌናን ወለዱ። ኤሌና ሁለቱም ወላጆቿ ወደ ጠፈር ከተጓዙ በኋላ የተወለደች የመጀመሪያዋ ህጻን በመሆኗ፣ የህዋ ቆይታ በሰው ልጅ የመራባት ስርዓት ላይ የሚያመጣውን ተጽእኖ ለማጥናት ለህክምና ሳይንቲስቶች ልዩ ትኩረት ስባ ነበር (ኤሌና አድጋ የህክምና ዶክተር ሆናለች)። የቫለንቲና እና የኒኮላዬቭ ትዳር ግን በ1980ዎቹ መጀመሪያ ላይ በፍቺ ተጠናቀቀ። በኋላ ላይ ከዶክተር ዩሊ ሻፖሽኒኮቭ ጋር እስከ እለተ ሞቱ (1999) ድረስ ኖራለች።

በፖለቲካው ዓለም ቫለንቲና ከፍተኛ ስፍራን ይዛ ቆይታለች። በሶቪየት ኮሚኒስት ፓርቲ ውስጥ ጠንካራ ተሳትፎ የነበራት ሲሆን፣ በመላው ዓለም እየተዘዋወረች የሶቪየትን የሳይንስ እድገት እና የሴቶችን እኩልነት ሰብካለች። የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የወርቅ የሰላም ሜዳሊያን ተሸልማለች፤ የዓለም የሰላም ካውንስል አባልም ነበረች። የትምህርት ፍላጎቷን ዳግም በማንሰራራት በ1977 በአይሮኖቲካል ኢንጂነሪንግ የዶክትሬት ዲግሪዋን አግኝታለች።

ታሪካዊው የኢትዮጵያ ጉብኝት

ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ በፖለቲካ እና ዲፕሎማሲያዊ ዘርፍ ከነበራት ሰፊ ተሳትፎ አንዱ ወደ አፍሪቃ፣ በተለይም ወደ ኢትዮጵያ ያደረገችው ጉዞ ነው። የ"ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ" ስም እና ዝና በኢትዮጵያውያን ዘንድ በስፋት የሚታወቅ ነበር። በ1974 ዓ.ም (በ1982 እ.ኤ.አ) የሶቪየት ሴቶች ኮሚቴ ሊቀመንበር በመሆን ከልዑካን ቡድኗ ጋር ለመጀመሪያ ጊዜ አዲስ አበባ ስትገባ ሞቅ ያለ አቀባበል ተደርጎላታል።

በዚህ ጉብኝቷ ወቅት ከወቅቱ የኢትዮጵያ ፕሬዝዳንት ኮሎኔል መንግስቱ ኃይለማርያም ጋር በቤተ-መንግስት ተገናኝታ ተወያይታለች። ፕሬዝዳንቱ የሶቪየት ሴቶች ለሰላም እና ለማህበራዊ እድገት የሚያደርጉትን ከፍተኛ አስተዋፅኦ በማድነቅ፣ ቫለንቲና ላበረከተችው የላቀ ድርሻ "የዓባይ ኒሻን አንደኛ ደረጃ" (Order of the Blue Nile, 1st Degree) የተሰኘውን ከፍተኛ የመንግስት የክብር ሽልማት አበርክተውላታል።

በኢትዮጵያ በነበራት የ7 ቀናት ቆይታ፣ ቫለንቲና እና የልዑካን ቡድኗ በርካታ ከተሞችን፣ የኢንዱስትሪ ተቋማትን እና የግብርና ህብረት ስራ ማህበራትን የመጎብኘት እድል አግኝተዋል። ከጉብኝቷ በኋላ በተደረገላት ቃለ-መጠይቅ ላይ፣ የኢትዮጵያን ህዝብ የዕለት ተዕለት ኑሮ እና የስራ ባህል በቅርበት ለማወቅ መቻሏን ገልጻለች። በተለይም የኢትዮጵያ ሴቶች በወቅቱ በነበረው የሶሻሊስት ማህበረሰብ ግንባታ ውስጥ እያሳዩት የነበረውን ንቁ ተሳትፎ ማየቷ እጅግ እንዳስደሰታትና አስደናቂ ትዝታ ይዛ እንደምትመለስ መስክራለች።

ትሩፋት እና ታዋቂ አባባሎች

እስከ ዛሬም ድረስ ቫለንቲና ቴሬሽኮቫ ብቻዋን (solo flight) ወደ ጠፈር የጓዘች ብቸኛዋ ሴት፣ ወደ ጠፈር በወጣትነት ዕድሜዋ (በ26 ዓመቷ) የሄደች ሴት፣ እንዲሁም የመጀመሪያዋ ሲቪል ጠፈርተኛ በመባል ክብረ ወሰኖቹን እንደያዘች ትገኛለች።

ስለ ሴቶች ተሳትፎ ስትናገር ከተጠቀመችባቸው ታዋቂ አባባሎቿ መካከል፤

"ወፍ በአንድ ክንፏ ብቻ መብረር አትችልም። የሰው ልጅ የጠፈር ምርምርም ያለ ሴቶች ንቁ ተሳትፎ ወደፊት ሊራመድ አይችልም፣" የሚለው ይገኝበታል።

እንዲሁም

"ወደ ጠፈር አንዴ ከወጣህ በኋላ፣ መሬት ምን ያህል ትንሽ እና ተሰባሪ እንደሆነች ትረዳለህ"

በማለት የጠፈር ጉዞ የሰጣትን ጥልቅ የህይወት እይታ ገልጻለች። የቫለንቲና ቴሬሽኮቫ ታሪክ ድህነትን እና መሰናክሎችን ጥሶ ያልመ የሰው ልጅ፣ እስከ ከዋክብት ድረስ ሊደርስ እንደሚችል የሚያሳይ ህያው ማሳያ ነው።